Hoe je je eigen positie in een organisatie systemisch leert begrijpen

In coaching merk ik regelmatig hoeveel mensen worstelen met hun positie in een organisatie zonder dat ze kunnen benoemen wat er werkelijk speelt. Ze voelen dat hun werk niet altijd op zijn juiste plaats valt. Ze ervaren weerstand waarvan ze de bron niet zien. Ze nemen verantwoordelijkheid op die, bij doorvragen, eigenlijk niet helemaal van hen is. En ze missen een lens om dit alles te begrijpen.

De lens die hier het meeste aan toevoegt, is een systemische. Geen ingewikkelde theorie, wel een manier om te zien dat je eigen positie niet alleen in jezelf zit, maar in een veld van krachten en relaties dat veel groter is dan jij. Wie deze lens leert hanteren, kan effectiever werken, en tegelijkertijd minder lijden onder wat onbegrijpelijk leek.

Dit slotartikel van de serie kijkt naar hoe je deze lens praktisch ontwikkelt voor je eigen positie. Niet als therapeutisch onderzoek, wel als professionele vaardigheid die je een leven lang scherper maakt.

De vier dimensies van je positie

Dimensie 1: De verticale dimensie

De eerste dimensie is verticaal. Aan wie rapporteer je, en wie rapporteert aan jou? Hoe verhoud je je tot mensen boven je in de hiërarchie? Welk gedrag is in deze richting acceptabel, en welk niet?

Veel mensen kennen deze dimensie wel formeel, ze weten wie hun manager is. Maar ze hebben minder scherp zicht op de subtiele dynamiek van wat in deze verticale relatie wel of niet kan. Welke onderwerpen brengen ze niet bij hun manager? Welke vragen mijden ze? Welke loyaliteit voelen ze die ze niet expliciet hebben benoemd?

Een eerlijke check: schrijf voor jezelf op wat je in de afgelopen drie maanden niet aan je manager hebt gezegd, terwijl het wel relevant was. De lijst is meestal langer dan je vermoedt, en zegt iets over hoe vrij je in deze dimensie werkt.

Dimensie 2: De horizontale dimensie

De tweede dimensie is horizontaal. Met welke collega's werk je samen, en welke patronen zijn daar? Welke allianties bestaan er, formeel of informeel? Welke spanningen lopen er tussen jullie en andere afdelingen?

Veel mensen onderschatten deze dimensie. Ze denken dat hun werk vooral verticaal wordt beoordeeld, en dat de horizontale relaties bijzaak zijn. In werkelijkheid bepalen die horizontale relaties vaak veel meer over je effectiviteit dan je formele lijn, omdat het werk in grotere organisaties bijna altijd dwars door verschillende afdelingen heen loopt.

Dimensie 3: De temporele dimensie

De derde dimensie is temporeel. Hoe staat jouw positie in tijd? Wie zijn je voorgangers geweest, en hoe zijn ze vertrokken? Wat is de geschiedenis van je rol? Welke verwachtingen of teleurstellingen draagt het systeem mee uit het verleden?

Deze dimensie is verraderlijk omdat ze grotendeels onzichtbaar is voor nieuwe mensen. Je weet niet wat er gebeurde voordat jij kwam. Maar het systeem onthoudt het, en behandelt jou er deels naar.

Een werkbare aanpak: vraag oude rotten naar de geschiedenis van je rol. Wie zat er voor jou? Hoe is hij vertrokken? Wat zijn typische uitdagingen voor deze positie? Vaak hoor je iets dat je behoedt voor onbedoelde valkuilen.

Dimensie 4: De symbolische dimensie

De vierde dimensie is symbolisch. Wat vertegenwoordig je in deze organisatie, los van jouw individu? Ben je het symbool van een bepaalde aanpak die populair is geweest? Sta je voor een groep die niet gehoord werd? Heb je een rol die historisch gevoelig is?

Veel mensen zien zichzelf als puur individu, zonder de symbolische lading die hun positie meebrengt. Dat is meestal een onderschatting. Bijna elke positie in een organisatie van enige omvang heeft een symbolische kant. Wie hem niet ziet, mist een laag van waarom hij wordt behandeld zoals hij wordt behandeld.

Hoe je deze dimensies leert lezen

Vraag jezelf concrete vragen

Voor elke dimensie zijn concrete vragen te stellen die helderheid brengen.

Verticaal: Welk thema bespreek ik met mijn manager als ik me écht uitspreek, en welk thema niet? Wat zegt dat over de impliciete regels?

Horizontaal: Welke collega's komen wel, en welke niet, naar mij voor advies of samenwerking? Wat zegt dat over hoe ik in het veld geplaatst sta?

Temporeel: Welke verhalen worden er over deze rol verteld, of over mensen die er voor mij zaten? Wat hebben anderen onthouden dat ik niet meemaakte?

Symbolisch: Voor welke groep of aanpak word ik impliciet geassocieerd? Wat zegt dat over hoe mijn voorstellen of aanwezigheid worden ontvangen?

Onderzoek je eigen reflexen

Een tweede leesstrategie: kijk naar jouw eigen reflexen. Wat doe je consistent zonder dat je het bewust kiest? Welke gesprekken voer je niet, ook als je weet dat ze nodig zijn? Welke risico's vermijd je structureel?

Vaak zijn deze reflexen reacties op de systeemkrachten die op jouw positie werken. Ze zijn niet jouw karakter, ze zijn jouw aanpassing aan een specifiek veld. En als je dat ziet, kun je bewustere keuzes maken over of je je nog wilt aanpassen of niet.

Bespreek het met iemand buiten je organisatie

De krachtigste manier: bespreek je positie met iemand buiten je organisatie. Een coach, een mentor uit een andere sector, een vroegere collega die je vertrouwt. Buiten de patronen waarin jij zit, kunnen ze vaak helderder zien wat onbespreekbaar is geworden voor wie er midden in zit.

Een vraag die nuttig is: "Wat valt jou op wanneer ik mijn werksituatie beschrijf, wat lijkt mij vanzelfsprekend dat eigenlijk niet zou hoeven zijn?" Die vraag opent vaak nieuwe inzichten.

Wat dit oplevert

Effectiever werken

Wie zijn eigen positie systemisch begrijpt, werkt effectiever. Hij weet wat past en wat niet. Hij investeert in de juiste relaties. Hij voert gesprekken op de juiste niveaus. Hij stelt voorstellen op een manier voor die past bij wat in zijn positie kan landen.

Dat is geen kantoorpolitiek. Het is professioneel realisme, werken met de werkelijkheid van hoe organisaties functioneren in plaats van tegen die werkelijkheid.

Minder lijden onder wat onverklaarbaar leek

Een tweede effect: minder lijden onder wat eerder onverklaarbaar leek. Veel werkende frustraties zijn frustraties omdat we de systemische krachten niet zien. Wie ze leert zien, ervaart vaak een vorm van rust. Niet omdat de krachten weg zijn, maar omdat ze uitlegbaar zijn.

Een collega die altijd dezelfde reactie geeft, is geen mysterie meer als je ziet welke positionele kracht hem aanstuurt. Een leidinggevende die structureel weerstand toont, is geen onbegrijpelijke vijand meer als je ziet uit welke geschiedenis dat voortkomt.

Een eerlijker keuze over blijven of vertrekken

Een derde effect: een eerlijker keuze over je eigen pad. Sommige posities blijken systemisch onhoudbaar, niet voor jou, maar voor iedereen die hem inneemt. Anderen blijken houdbaar als je je eigen aanpassingen herziet. Welke van de twee het is, kun je pas beoordelen als je systemisch leert kijken.

Wie deze lens niet heeft, blijft soms op posities zitten die hem stiekem uitputten. Of vertrekt op posities waar hij nog had kunnen groeien als hij iets in zijn aanpassing had veranderd. Beide soorten fouten zijn met systemische lens minder waarschijnlijk.

Het slotwoord

Deze serie van vijftig artikelen heeft op verschillende manieren rond hetzelfde thema gedraaid: wat het betekent om volwassen professional te zijn, voor jezelf, voor je team, voor je organisatie. Niet als perfectie, maar als langdurige ontwikkeling waarin je leert wat je niet wist en bewust wordt van wat je deed zonder te zien.

In de werkelijkheid van organisaties is dat soms zwaar werk. Spanning, stilte, verandering, conflict, al die dingen waarmee dit werk werd geïllustreerd, zijn deel van professioneel leven. Maar ze zijn niet alleen iets om te overleven. Ze zijn ook iets om aan te leren. Iets om met te groeien. Iets dat je over een loopbaan steeds rijper kan maken.

Wat coaching uiteindelijk biedt, en wat ik in mijn praktijk dagelijks zie, is dat deze ontwikkeling niet alleen hoeft te plaatsvinden. Met een goede gesprekspartner, met de juiste vragen op de juiste momenten, kan het werk lichter worden. En vooral: kan het ergens komen.

Wie iets met dit alles wil, is welkom om contact te zoeken. Niet voor een snelle oplossing, wel voor een gesprekspartner die met aandacht meekijkt naar wat in jouw werkleven werkelijk speelt.

---

Wil je je eigen positie in jouw organisatie systemisch leren lezen? Plan een kennismakingsgesprek, coaching helpt bij het werk dat in deze artikelen werd beschreven, gericht op jouw situatie.